کلایی تاکید می‌کند که البته در حوزه قانون‌گذاری هم تغییراتی رخ داده است:

این روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر با اشاره اینکه اتفاق بسیار مهمی رخ داده و آن هم ریشه دواندن مطالبه مخالفت با اعدام در لایه‌های مختلف اجتماعی است می‌گوید:

به باور علی کلایی ما شاهد یک گام رو به جلو و مهم در زمینه مطالبه نه به اعدام هستیم، حتی در برخی تجمع‌های اعتراضی، از جمله تجمع بازنشستگان معترض به مشکلات معیشتی هم شعار «نه به اعدام» هم سر داده شده است. این یعنی گروه‌های مختلف اجتماعی، در موقعیت‌های گوناگون، از درون زندان تا بیرون از آن، با این مجازات غیرانسانی مخالفت می‌کنند. با اینهمه هنوز تا زمانی که این مطالبه در همه لایه‌های اجتماعی جا بیفتد و این باور شکل بگیرد که اعدام، در همه حوزه‌های اتهامی ــ چه جرائم مواد مخدر و چه قصاص ــ باید برچیده شود، راه درازی در پیش داریم و به نظر می‌رسد که همچنان باید کار اجتماعی بیشتری در این زمینه انجام شود.

تاثیر نابرابری‌های سیستم قضایی بر اعدام

اینکه ابتکار عمل در مطالبه "نه به اعدام" به دست زندانیان افتاده، فرصتی است تا شاید بتوانیم امیدوار باشیم که این گروه، یعنی آسیب‌پذیرترین افراد در برابر حکم اعدام، بتوانند با این اقدام‌های مهم و اثرگذار، توجه جامعه را به ضرورت مبارزه با مجازات اعدام جلب کنند؛ به‌ویژه در شرایطی که این حکم ناعادلانه، بیش از همه افراد متعلق به طبقات محروم اقتصادی را هدف قرار می‌دهد.  در یکی از ویدئوهایی که زندانیان قزل‌حصار در روزهای اعتصاب منتشر کردند، به این مسئله هم اشاره شده است؛ این‌که موقعیت اقتصادی افراد تا چه اندازه می‌تواند در آسیب‌پذیری آنها در برابر اعدام مؤثر باشد. روایت یکی از زندانیان دراینباره روایتی است بسیار ساده اما تکان‌دهنده، مخاطب آن مردم هستند و توجه مردم را به این مسئله جلب می‌کند که هر کسی ممکن است یک بار در زندگی مرتکب اشتباه بزرگی شود، اما هیچ‌کس سزاوار آن نیست که چنین حکم ناعادلانه‌ای درباره‌اش اجرا شود.

اشاره این زندانی به موقعیت آسیب‌پذیر اقتصادی افرادی که حکم اعدام گرفته‌اند، گویای واقعیتی است که علی کلایی در توضیح آن از مفهوم "نابرابری‌های جدی" استفاده می‌کند و تاکید دارد که برخی افراد برای مثال، زنان و اقلیت‌های جنسیتی معمولاً در مراحل تحقیق، بازجویی و فشارهایی که به آنها وارد می‌شود، با وضعیت دشوارتری نسبت به مردانی روبه‌رو هستند که در پرونده‌های عادی، مانند جرائم مرتبط با مواد مخدر یا قتل، قرار دارند.

از سوی دیگر به گفته این روزنامه‌نگار، نابرابری اقتصادی هم مسئله بسیار مهمی است. برای مثال یک زندانی که توان مالی دارد می‌تواند وکیل مجرب و کارآزموده‌ای انتخاب کند و هزینه‌های لازم را می‌پردازد؛ و حضور چنین وکیلی می‌تواند شانس بیشتری برای دفاع مؤثر از موکل خود داشته باشد. اما زندانی دیگری که چنین امکانی ندارد، پرونده‌اش به یک وکیل تسخیری سپرده می‌شود درحالیکه در بسیاری از موارد، نتیجه عملکرد وکیل تسخیری به سود متهمان نبوده است. کلایی می‌گوید:

این نابرابری‌های جدی، چه از منظر جنسیتی و چه از منظر اقتصادی، واقعاً در حال وقوع هستند و سیستم قضایی ما نیز کمکی به برطرف کردن آنها نمی‌کند. به گفته کلایی، نظام قضایی در ایران با آنچه در جهان امروز به عنوان دادرسی عادلانه شناخته می‌شود ــ از جمله استقلال قوه قضاییه و دیگر اصول بنیادین یک دادرسی منصفانه ــ فاصله بسیار زیادی دارد و این مسئله کاملاً روشن و قابل مشاهده است.

فقر؛ چهره پنهان مجازات اعدام

در یکی از ویدئوهایی که از زندان قزل‌حصار به بیرون منتشر شده، یکی از زندانیانی که در حال ضبط صدا و توضیح دادن شرایط است، می‌گوید که بیشتر این جوانان از مناطق حاشیه‌نشین و فقیرنشین کشور هستند؛ کسانی که از روی فقر و نداری مرتکب جرمی شده‌اند که حتی از عواقب آن هم خبر نداشتند. او می‌گوید اکنون همه این جوانان از کرده خود پشیمان هستند و اضافه می‌کند که خواسته ما این است که صدایمان شنیده شود، در مجازاتمان تخفیف داده شود، بخشیده شویم و فرصت دوباره‌ای برای زندگی به ما داده شود. نسیم مقرب صحرا، فعال حقوق زنان که درباره اعدام پژوهش‌هایی انجام داده است دراینباره به رادیوزمانه می‌گوید:

به گفته نسیم مقرب صحرا، فقر فقط یک وضعیت اقتصادی نیست بلکه مجموعه‌ای از پیامدها دارد. یکی از مهم‌ترین این پیامدها آن است که افراد برای تأمین معاش، ناچار وارد فعالیت‌هایی می‌شوند که پرخطر هستند و در عین حال جرم‌انگاری شده‌اند. در چنین شرایطی، نظام حقوقی و قضایی، به جای مواجهه با ریشه‌های فقر، پیامدهای آن را به موضوع مجازات تبدیل می‌کند؛ وضعیتی که امروز در ایران با آن روبه‌رو هستیم. موضوع مهم دیگری هم در کنار این مسئله وجود دارد و آن دسترسی نابرابر به عدالت است. نسیم مقرب می‌گوید: